Farby olejne – jak nimi malować, żeby nie zwariować

Farby olejne potrafią odstraszać jeszcze zanim pędzel dotknie płótna schną wieki, wymagają rozpuszczalników, a każdy błąd zostaje na zawsze. Tymczasem w pracowni okazuje się, że pięć konkretnych zasad rozwiązuje dziewięćdziesiąt procent problemów, z którymi borykają się osoby zaczynające przygodę z tym medium lub wracające do niego po latach przerwy. Poniższy przewodnik prowadzi od pierwszego szkicu do werniksu, pokazując mechanikę każdego kroku, proporcje, które naprawdę działają, oraz pułapki, w które wpada prawie każdy początkujący malarz.

• Przygotowanie płótna i podmalówka bez stresu
• Rozcieńczanie i warstwy tłuste na chude w praktyce
• Laserunek, werniksowanie i suszenie obrazu
• Pędzle, błędy i szybkie poprawki w pracowni

Przygotowanie płótna i podmalówka bez stresu

Zagruntowane płótno ze sklepu zwykle ma dwie warstwy akrylowego gesso wystarczające do pierwszych prób. Grunt dosłownie blokuje wsiąkanie oleju w tkaninę, więc farba zachowuje połysk i nie żółknie od kontaktu z włóknem.

Sprawdź powierzchnię paznokciem: gdy gesso brzmi jak twarda skorupa, a po delikatnym przetarciu nie zostaje biały pył, gruntowanie jest kompletne. Warto dołożyć trzecią warstwę gesso akrylowego, jeśli planujesz impasto grubsze niż trzy milimetry dodatkowa bariera uchroni płótno przed sztywnością i pękaniem.

Pro tip: Kupuj płótna bawełniane z gramaturą 280-380 g/m². Lżejsze fałdują się pod naporem szpachelki, cięższe kosztują więcej, ale wybaczają grube pociągnięcia.

Szkic ołówkiem na zagruntowanym płótnie to prosta droga do frustrujących śladów, które przebijają przez warstwę kryjącą. Cienki pędzelek syntetyczny zanurzony w rozcieńczonej farbie (neutralny brąz, umbra palona lub burnt sienna) daje linię, którą łatwo zamalować, a jednocześnie widać ją pod translucentną warstwą.

Podmalówka (technika imprimatura) polega na szybkim pokryciu całości półpłynną farbą, która ustala kompozycję tonów. Podmalówka akrylowa wysycha w 10-20 minut, olejna potrzebuje 2-4 dni ta różnica przekłada się na tempo kolejnych warstw.

Tabela porównawcza podmalówki

Zasada „tłuste na chude" oznacza, że każda kolejna warstwa zawiera więcej spoiwa (oleju) niż poprzednia. W praktyce: podmalówka akrylowa nie ma oleju, więc pierwsza warstwa olejna może być chuda rozcieńczona terpentyną. Druga warstwa idzie z mniejszą ilością terpentyny, trzecia na czysto lub z dodatkiem oleju. Odwrócenie tej kolejności powoduje, że górna warstwa schnie wolniej niż dolna, napina ją i prowadzi do siateczki drobnych spękań.

Rozcieńczanie i warstwy tłuste na chude w praktyce

Farby olejne rozcieńcza się wyłącznie na palecie nakładanie rozpuszczalnika bezpośrednio na płędzel zanurzony w słoiczku rozbija pigment, marnuje materiał i burzy kontrolę nad proporcjami.

Pojedyncze krople terpentyny, oleju lnianego lub oleju z orzechów włoskich dodawane stopniowo do grupy farby pozwalają precyzyjnie ustawić konsystencję. Olej z orzechów włoskich pozostaje bezbarwny, podczas gdy lniany delikatnie żółknie, co przy bieli tytanowej zmienia odcień w ciągu tygodni.

Tabela doboru rozcieńczalnika

Wybór warstwy kryjącej zależy od tego, jak daleko od widza wisi obraz. Obrazy oglądane z odległości metra wybaczają impasto grubości palca, te do salonu bliżej sofy wymagają gładszych przejść krótsze włosie pędzla, mniej terpentyny, dłuższe wyrabianie farby na palecie.

Van Gogh mieszał kolory wprost na płótnie, nakładając obok siebie dwa kawałki czystej farby i rozdzielając je krótkim pociągnięciem pędzla. Metoda „alla prima" sprawdza się przy jednowarstwowym obrazie łatwo o nią, gdy masz pewność ręki i ograniczony czas. Korekty wykonuje się szmatką zamoczoną w terpentynie lub szpachelką zdrapującą świeżą warstwę, zanim olej zacznie wiązać pigment.

Uwaga: Terpentyna i benzyna lakowa atakują włosie pędzli naturalnych. Do pracy z nimi używaj pędzli syntetycznych albo zarezerwuj naturalne włosie (sobolowe, wieprzowe) do ostatnich warstw i laserunków.

Laserunek, werniksowanie i suszenie obrazu

Laserunek to cienka, przezroczysta warstwa koloru rozcieńczonego dużą ilością oleju. Pozwala zmienić ton wcześniej wyschniętego fragmentu bez przemalowywania wystarczy nałożyć pomarańczowy laserunek na zielone drzewo, by liście zaczęły „wyłapywać" zachód słońca.

Mikstura do laserunku ma proporcję 1 część pigmentu na 2-3 części oleju lnianego (albo z orzechów włoskich przy jasnych kolorach). Każda kolejna warstwa nakłada się z jeszcze większą ilością oleju, zachowując schemat „tłuste na chude". Trzy laserunki wystarczą, by zbudować głębię nieba morskiego bez konieczności mieszania setek odcieni błękitu.

Suszenie obrazu olejnego trwa znacznie dłużej, niż przyzwyczajeni są użytkownicy akryli. Grubość warstwy, zawartość oleju, temperatura i wentylacja pracowni decydują o tym, ile trzeba czekać przed werniksem:

• warstwa chuda (terpentyna): sucha w dotyku po 1-3 dniach, pełne wiązanie po 2-4 tygodniach
• warstwa średnia: 1-2 tygodnie do suchości dotykowej, 3-6 miesięcy do pełnego utwardzenia
• warstwa tłusta (laserunek, impasto): 6-12 miesięcy do pełnego wyschnięcia; pełna polimeryzacja może trwać nawet 1-2 lata

Werniksowanie od razu po namalowaniu zamyka opary rozpuszczalnika i powoduje, że wierzchnia warstwa wysycha szybciej niż spodnia efekt to zmarszczona, pomarszczona powierzchnia. Obraz musi odpoczywać w suchym, przewiewnym miejscu, z dala od kurzu, światła bezpośredniego i przeciągów, minimum 6-12 miesięcy.

Werniks retuszerski (matowy) nakłada się pomiędzy sesjami, by zabezpieczyć fragment ukończony i wrócić do pracy za kilka dni. Werniks damarowy (połysk) to warstwa finalna, którą zdejmu się acetonem lub terpentyną, jeśli obraz wymaga renowacji. Proporcja werniksu damarowego: 1 część żywicy na 2-3 części terpentyny. Nakłada się szerokim, płaskim pędzlem jednym spokojnym pociągnięciem, od góry do dołu, bez poprawek.

Pędzle, błędy i szybkie poprawki w pracowni

Zestaw startowy obejmuje trzy pędzle syntetyczne: cienki (rozmiar 2-4) do szkicu i detali, średni (6-8) do wypełnień, duży (10-12) do tła i pierwszych warstw. Pędzle sobolowe oddają laserunek i ostatnie pociągnięcia, ale są kilkukrotnie droższe i wymagają łagodnego czyszczenia.

Czyszczenie pędzli po farbach olejnych przebiega w trzech krokach: wycieranie nadmiaru szmatką, płukanie w terpentynie lub benzynie lakowej, mycie ciepłą wodą z mydłem (np. marsylskim). Końcówki warto uformować palcami i owinąć papierowym ręcznikiem, by nie rozchylały się i nie łamały włosia.

Pro tip: Pędzel zanurzony w farbie, odłożony „do jutra" wisi na brzegu słoiczka z terpentyną. Włosie nie dotyka dna, nie odkształca się, a zanurzony koniec nie wysycha na kamień.

Najczęstsze błędy osób zaczynających malować farbami olejnymi mają wspólny mianownik: pośpiech. Malowanie mokre na mokre bez planu warstw, werniksowanie świeżego obrazu, rozcieńczanie „na oko" każdy z nich tłumaczy, dlaczego obraz po tygodniu wygląda inaczej niż w pracowni.

Poprawki przy błędach wykonanych w świeżej warstwie: szmatka zamoczona w terpentynie, szpachelka zdrapująca nadmiar, a w skrajnych przypadkach zamalowanie kryjącą warstwą po wyschnięciu. Przy laserunku nałożonym zbyt intensywnie pomaga drugi laserunek w kolorze dopełniającym, który przyciemnia lub neutralizuje odcień. Stary, zawerniksowany obraz można poddać renowacji: zdejmuje się werniks acetonem, matowiejącą warstwę malowidła czyści się delikatnie, a następnie nakłada farbę olejną po uprzednim podkładzie z olejnego medium.

Zanim skończysz, masz pięć punktów do zapamiętania. Po pierwsze, podmalówka akrylowa przyspiesza projekt, olejna ujednolica charakter obrazu. Po drugie, rozcieńczalnik wlewaj zawsze na paletę, nigdy na pędzel zanurzony w słoiczku. Po trzecie, każda kolejna warstwa idzie z większą ilością oleju niż poprzednia. Po czwarte, werniksowanie odczekuje pół roku do roku pośpiech tutaj psuje powierzchnię. Po piąte, pędzle syntetyczne wytrzymają terpentynę, mydło i lata ćwiczeń, jeśli po sesji wrócą czyste i suche.