Fotowoltaika na dachu przepisy 2025

Wizja uniezależnienia się od rosnących cen energii elektrycznej dzięki własnej produkcji ze słońca jest kusząca i coraz bardziej realna dla polskich gospodarstw domowych oraz firm. Montaż paneli fotowoltaicznych na dachu wydaje się oczywistym wyborem, by wykorzystać dostępną przestrzeń. Aby jednak w pełni wykorzystać potencjał drzemiący w tej technologii, kluczowe jest zrozumienie i przestrzeganie fotowoltaika na dachu przepisy, które regulują cały proces, od projektu po podłączenie do sieci. Czy faktycznie jest to biurokratyczna dżungla? Odpowiedź na zagadnienie Fotowoltaika na dachu przepisy jest taka: formalności są uproszczone, a dla większości systemów sprowadzają się głównie do zgłoszenia, o ile moc nie przekracza 150 kW.

• Zgłoszenie mikroinstalacji fotowoltaicznej na dachu: Procedura i wymogi
• Limity mocy (do 50 kW, do 150 kW) a wymogi formalne montażu na dachu
• Zasady przyłączenia instalacji fotowoltaicznej na dachu do sieci

Powyższe dane, choć poglądowe i uśrednione, rzucają światło na kluczowe różnice w procedurach zależnie od wielkości planowanej instalacji. Widać wyraźnie, że skok złożoności następuje nie tylko po przekroczeniu progu mikroinstalacji 150 kW, wymagającego pozwolenia na budowę, ale często także już powyżej 50 kW w obrębie samych mikroinstalacji, co wiąże się z dodatkowymi wymaganiami formalnymi, zwłaszcza dotyczącymi bezpieczeństwa pożarowego i szczegółowości projektu.

Te różnice mają praktyczne implikacje dla inwestora. Planując system np. o mocy 60 kW na dachu hali produkcyjnej, należy liczyć się z dłuższą ścieżką formalną i potencjalnie wyższymi kosztami przygotowania dokumentacji w porównaniu do standardowej instalacji 10 kW na dachu domu jednorodzinnego. Zrozumienie tych niuansów na wczesnym etapie projektu pozwala uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek i usprawnić cały proces inwestycyjny.

Zgłoszenie mikroinstalacji fotowoltaicznej na dachu: Procedura i wymogi

Co to właściwie znaczy "zgłoszenie"?

W przypadku zdecydowanej większości instalacji fotowoltaicznych montowanych na dachach domów jednorodzinnych czy mniejszych obiektach komercyjnych, mówimy o mikroinstalacjach. W świetle polskiego prawa, montaż instalacji fotowoltaicznej na dachu o mocy do 150 kWp (kilowatopików, czyli mocy zainstalowanej elektrycznej) zazwyczaj nie wymaga uzyskania pozwolenia na budowę. Zamiast tego, kluczowym wymogiem formalnym jest jej zgłoszenie do odpowiedniego Operatora Systemu Dystrybucyjnego (OSD).

Zobacz także: Instalacja PV na papie: Bezpiecznie i wydajnie 2025

Zgłoszenie to jest znacznie prostszą procedurą niż pełne postępowanie administracyjne o pozwolenie na budowę. W praktyce sprowadza się do złożenia u OSD stosownego formularza wraz z niezbędnymi załącznikami technicznymi. Ma ono na celu poinformowanie operatora o planowanym przyłączeniu źródła energii do sieci i umożliwienie mu zaplanowania prac po swojej stronie.

Wyobraź sobie, że chcesz dołączyć do orkiestry nowy instrument – musisz najpierw poinformować dyrygenta, żeby mógł przygotować dla niego miejsce w partyturze i sprawdzić, czy jest kompatybilny z resztą zespołu. Zgłoszenie działa na podobnej zasadzie w kontekście sieci energetycznej.

Kiedy zgłoszenie jest obowiązkowe, a kiedy można z niego zrezygnować?

Zgłoszenie mikroinstalacji do Operatora Systemu Dystrybucyjnego (OSD) jest absolutnie konieczne, jeśli planujesz przyłączenie swojej instalacji do publicznej sieci elektroenergetycznej. Jest to niezbędne, aby OSD mógł wymienić Twój licznik na dwukierunkowy i abyś mógł legalnie wprowadzać do sieci nadwyżki wyprodukowanej energii, a następnie rozliczać się w systemie net-billingu.

Zobacz także: Jak zamontować panele fotowoltaiczne na blachodachówce

Bez zgłoszenia i wymiany licznika, cała wyprodukowana energia, której nie zużyjesz w danej chwili, po prostu "uciekałaby" lub wręcz mogłaby prowadzić do problemów technicznych w domowej instalacji. Sprzedaż nadwyżek lub nawet ich bezpłatne "oddawanie" bez formalnego procesu jest niemożliwe.

Istnieje teoretyczna możliwość zrezygnowania ze zgłoszenia, ale dotyczy to wyłącznie bardzo rzadkich przypadków, gdy instalacja fotowoltaiczna jest całkowicie niezależna od sieci energetycznej. Mowa tu o systemach typu off-grid (czyli autonomicznych), które gromadzą energię np. w magazynach energii i nigdy nie są fizycznie połączone z publiczną siecią dystrybucyjną.

Dla przeciętnego Kowalskiego, który chce obniżyć rachunki za prąd zasilając dom i sprzedając nadwyżki, zgłoszenie jest zatem obowiązkowym, niepodlegającym dyskusji krokiem w drodze do własnej energii słonecznej. Po prostu bez tego nie będziesz mógł w pełni czerpać korzyści z systemu on-grid.

Zobacz także: Minimalna odległość paneli PV od dachu: zasady i normy

Procedura zgłoszenia krok po kroku (na przykładzie OSD)

Procedura zgłoszenia może się nieco różnić w szczegółach w zależności od konkretnego Operatora Systemu Dystrybucyjnego (OSD), który odpowiada za Twoją lokalizację – w Polsce działa ich kilku głównych, np. TAURON, PGE, Enea, Energa, Stoen Operator. Podstawowy schemat postępowania jest jednak podobny u wszystkich.

Pierwszym krokiem jest złożenie wypełnionego formularza zgłoszenia mikroinstalacji. Druk ten zazwyczaj dostępny jest na stronach internetowych OSD. Niekiedy wymaga podania dość szczegółowych informacji o planowanej instalacji, w tym danych technicznych paneli i inwertera.

Zobacz także: Stelaże do paneli PV na dachu płaskim

Do formularza dołącza się obowiązkowo dokumentację techniczną. Może to być uproszczony schemat instalacji elektrycznej pokazujący, jak panele, inwerter i zabezpieczenia wpięte są w istniejącą sieć domową lub firmową, a następnie do licznika i sieci OSD. Często wymagane są również karty katalogowe (specyfikacje) zastosowanych podzespołów – paneli i inwertera – oraz ich certyfikaty zgodności.

Bardzo ważnym załącznikiem, zwłaszcza dla instalacji o mocy powyżej 6,5 kWp (chociaż to kryterium może się różnić), jest opinia rzeczoznawcy do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Zdarza się, że OSD akceptują również zastępczo "Oświadczenie o spełnieniu wymagań ochrony przeciwpożarowej dla mikroinstalacji fotowoltaicznej" podpisane przez wykwalifikowanego instalatora lub projektanta.

Po złożeniu kompletu dokumentów (dziś często online, co jest dużym ułatwieniem, np. w TAURONIE funkcjonują systemy e-zgłoszeń), OSD ma określony czas na weryfikację. Dla mikroinstalacji o mocy do 50 kWp, zgodnie z prawem, OSD ma 30 dni od daty otrzymania zgłoszenia na dokonanie przyłączenia, które zazwyczaj sprowadza się do bezpłatnej wymiany licznika na dwukierunkowy.

Zobacz także: Kąt nachylenia paneli fotowoltaicznych na płaskim dachu

W przypadku instalacji o mocy powyżej 50 kWp (ale nadal poniżej 150 kWp) termin ten bywa dłuższy i wynosi 60 dni. Proces może też wymagać szerszej weryfikacji technicznej przez operatora, np. pod kątem wpływu tak dużej mikroinstalacji na lokalną sieć niskiego napięcia.

OSD może także wezwać do uzupełnienia braków w dokumentacji lub wyjaśnienia kwestii technicznych. Warto na bieżąco monitorować status swojego zgłoszenia i szybko reagować na ewentualne prośby ze strony operatora, aby uniknąć niepotrzebnych opóźnień.

Po pomyślnej weryfikacji i ewentualnym montażu dwukierunkowego licznika przez OSD (co zazwyczaj odbywa się bezkosztowo dla inwestora w ramach procedury zgłoszenia), instalacja jest gotowa do pracy i wprowadzania energii do sieci. Od tego momentu stajesz się oficjalnie prosumentem i możesz rozpocząć rozliczanie wyprodukowanej i zużytej energii w systemie net-billingu.

Warto zaznaczyć, że proces zgłoszenia mikroinstalacji został zaprojektowany tak, aby był stosunkowo prosty dla inwestora indywidualnego i biznesowego planującego instalację na własne potrzeby. Jego głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa sieci i prawidłowości rozliczeń, a nie stworzenie bariery wejścia dla OZE.

Limity mocy (do 50 kW, do 150 kW) a wymogi formalne montażu na dachu

Granica 150 kWp – co to zmienia w praktyce?

Magiczna bariera w polskim prawie, jeśli chodzi o mikroinstalacje, to 150 kWp mocy zainstalowanej elektrycznej. Instalacje o mocy poniżej tej wartości cieszą się znacznie uproszczonymi procedurami. Główną i najbardziej znaczącą różnicą jest brak wymogu pozwolenia na budowę dla systemów poniżej 150 kWp montowanych na istniejących obiektach lub gruncie, z zastrzeżeniem pewnych warunków.

Dla porównania, instalacja o mocy na przykład 200 kWp, która zasilałaby dużą halę magazynową lub kompleks biurowy, wymaga już pełnego postępowania o pozwolenie na budowę. Oznacza to konieczność sporządzenia projektu budowlanego przez uprawnionego projektanta, uzyskania wszelkich niezbędnych zgód i opinii, a samo postępowanie administracyjne trwa znacznie dłużej, nierzadko kilka miesięcy.

Limit 150 kWp pozwala na relatywnie dużą instalację, która zaspokoi potrzeby energetyczne nie tylko domu jednorodzinnego (zwykle 6-15 kWp), ale także wielu obiektów komercyjnych czy nawet mniejszych zakładów produkcyjnych. Dlatego też przepisy upraszczające formalności dla mikroinstalacji do 150 kWp były kluczowe dla szybkiego rozwoju energetyki prosumenckiej i rozproszonej w Polsce.

Ważne jest, że limit ten dotyczy łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej paneli. Należy wziąć pod uwagę moc nominalną paneli PV. Nie należy mylić tej wartości z mocą inwertera, chociaż często są one zbliżone lub dostosowane do siebie w ramach optymalizacji systemu.

Szczególne wymogi dla instalacji na dachach

Choć mikroinstalacje do 150 kWp na ogół nie wymagają pozwolenia na budowę, istnieją specyficzne przepisy dotyczące ich lokalizacji, zwłaszcza montażu na dachach. Kluczowy warunek, który zwalnia z pozwolenia, dotyczy tego, że panele powinny być montowane na konstrukcji o wysokości nieprzekraczającej 3 metrów (co na dachach zazwyczaj nie jest problemem) lub na dachu istniejącego budynku mieszkalnego (bez przekraczania obrysu dachu). W praktyce, standardowy montaż paneli na dachu domu mieści się w tych warunkach.

W przypadku instalacji na dachach niemieszkalnych budynków lub gdy planowana konstrukcja mocująca panele miałaby przekroczyć wysokość 3 metrów od poziomu terenu, lub zmieniać bryłę dachu w istotny sposób, mogą pojawić się dodatkowe wymogi formalne, potencjalnie nawet konieczność zgłoszenia robót budowlanych lub uzyskania pozwolenia, chociaż to rzadkość dla typowych instalacji na dachu.

Jednym z najważniejszych dodatkowych wymogów, szczególnie dla instalacji na dachach o mocy powyżej 6,5 kWp, jest kwestia bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Zgodnie z przepisami, w przypadku takich instalacji, wymagana jest opinia rzeczoznawcy do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Może ją zastąpić wspomniane wcześniej oświadczenie projektanta/instalatora potwierdzające zgodność z wymogami ochrony przeciwpożarowej, jeśli takie oświadczenie jest akceptowane przez organ (zwykle Komendanta Powiatowego Państwowej Straży Pożarnej).

Brak spełnienia tego wymogu (opinii lub oświadczenia) może skutkować brakiem pozytywnej decyzji o przyłączeniu ze strony OSD, a w skrajnych przypadkach nawet nakazem demontażu instalacji. Dlatego tak ważne jest, aby projekt i montaż instalacji o mocy powyżej 6,5 kWp był prowadzony przez wykwalifikowanych fachowców, którzy znają i stosują najnowsze przepisy i normy bezpieczeństwa.

Próg 50 kWp – co oznacza dla procedur zgłoszenia?

W obrębie samego przedziału mikroinstalacji (do 150 kWp), dodatkowe, mniej rygorystyczne formalności pojawiają się często powyżej mocy 50 kWp. Choć nadal nie jest to pozwolenie na budowę, procedury zgłoszenia u OSD mogą stać się bardziej szczegółowe i wymagać szerszej dokumentacji technicznej. Terminy na przyłączenie ze strony OSD są również dłuższe dla instalacji powyżej 50 kWp – do 60 dni w porównaniu do 30 dni dla mniejszych systemów.

Dla instalacji powyżej 50 kWp, OSD może wymagać bardziej szczegółowego projektu technicznego sposobu przyłączenia do sieci, w tym analizy wpływu na lokalną infrastrukturę. Może być konieczne przeprowadzenie dokładniejszych pomiarów parametrów sieci w punkcie przyłączenia. Koszty formalności administracyjnych, choć nadal nieporównywalne do kosztów pozwolenia na budowę, mogą być wyższe, związane np. z opłatami za analizę sieci.

Co więcej, wymogi PPOŻ (opinia rzeczoznawcy lub oświadczenie) są bezwzględnie wymagane powyżej 6,5 kWp mocy zainstalowanej. Dla instalacji powyżej 50 kWp te wymogi są jeszcze bardziej szczegółowe i mogą dotyczyć specyficznych rozwiązań w zakresie zabezpieczeń, trasowania okablowania czy zastosowania urządzeń zabezpieczających (np. wyłączniki PPOŻ po stronie DC).

Podsumowując, planując instalację na dachu:

• Do 6.5 kWp: Zgłoszenie OSD, bez PPOŻ od rzeczoznawcy (zazwyczaj), szybki czas przyłączenia (do 30 dni). Koszt typowej instalacji 10 kWp to około 45 000 - 55 000 PLN brutto.
• Od 6.5 kWp do 50 kWp: Zgłoszenie OSD, obowiązkowa opinia PPOŻ lub oświadczenie, czas przyłączenia do 30 dni.
• Od 50 kWp do 150 kWp: Zgłoszenie OSD z szerszą dokumentacją techniczną i PPOŻ, czas przyłączenia do 60 dni. Koszt instalacji 100 kWp może wynosić około 300 000 - 380 000 PLN brutto.
• Powyżej 150 kWp: Pełne postępowanie o pozwolenie na budowę, umowa o przyłączenie z OSD, czas procedur wielomiesięczny, znaczne koszty dokumentacji i opłat przyłączeniowych.

Każdy skok mocy wiąże się ze zmianą poziomu skomplikowania formalności i wymogów technicznych. Dlatego precyzyjne określenie planowanej mocy instalacji jest jednym z pierwszych i najważniejszych kroków w procesie inwestycyjnym, który determinuje dalszą ścieżkę formalną.

Zasady przyłączenia instalacji fotowoltaicznej na dachu do sieci

Rola Operatora Systemu Dystrybucyjnego (OSD) w procesie przyłączenia

Operator Systemu Dystrybucyjnego (OSD) jest kluczowym podmiotem, z którym inwestor budujący instalację fotowoltaiczną na dachu wchodzi w interakcję w kwestii przyłączenia mikroinstalacji do sieci. To OSD jest właścicielem infrastruktury, do której ma zostać podłączona Twoja instalacja – linie energetyczne, słupy, transformatory w Twojej okolicy.

Po złożeniu formalnego zgłoszenia mikroinstalacji, OSD ma za zadanie zweryfikować, czy instalacja spełnia wszystkie niezbędne wymogi techniczne i formalne pozwalające na jej bezpieczne i stabilne działanie w połączeniu z siecią dystrybucyjną. Sprawdza kompletność dokumentacji, poprawność schematów i certyfikatów użytych urządzeń.

Głównym namacalnym działaniem ze strony OSD jest wymiana licznika energii elektrycznej. Standardowe liczniki w naszych domach mierzą przepływ energii tylko w jednym kierunku – od sieci do naszego domu. Instalacja fotowoltaiczna, zwłaszcza w modelu net-billingu, wymaga licznika dwukierunkowego, który zlicza zarówno energię pobraną z sieci, jak i energię oddaną do niej (nadwyżki produkcji). OSD dokonuje tej wymiany zazwyczaj w ciągu wspomnianych 30 dni (do 50 kWp) lub 60 dni (do 150 kWp) od otrzymania poprawnego zgłoszenia.

Przyłączenie do sieci energetycznej to moment, w którym fizycznie następuje połączenie instalacji PV z infrastrukturą OSD. Zazwyczaj sprowadza się to do weryfikacji instalacji na miejscu (choć nie zawsze jest to wizyta fizyczna, czasem tylko administracyjna akceptacja), montażu lub zaprogramowania licznika dwukierunkowego i... to tyle. Nie ma skomplikowanych odbiorów budowlanych, jak w przypadku większych elektrowni.

Warunki przyłączenia i dokumentacja techniczna

Formularz zgłoszenia mikroinstalacji, choć prostszy niż wniosek o pozwolenie, wymaga podania szeregu danych, które służą OSD do oceny warunków przyłączenia. Musisz wskazać dokładną lokalizację, moc instalacji (kWp), dane paneli (producent, model, moc, liczba), dane inwertera (producent, model, moc), a także schemat elektryczny połączeń. W przypadku systemów powyżej 6,5 kWp dochodzi też dokumentacja dotycząca PPOŻ.

Karty katalogowe paneli i inwertera są kluczowe, ponieważ OSD musi mieć pewność, że użyte urządzenia posiadają odpowiednie certyfikaty zgodności z normami. Inwerter, jako urządzenie łączące instalację z siecią, musi spełniać szereg restrykcyjnych norm dotyczących jakości energii elektrycznej, współpracy z siecią (np. w zakresie częstotliwości i napięcia) oraz zabezpieczeń. Typowe certyfikaty to m.in. NC RfG.

Sam schemat instalacji powinien jasno pokazywać, gdzie zlokalizowany jest inwerter, rozdzielnica DC, rozdzielnica AC, zabezpieczenia przepięciowe, wyłącznik PPOŻ (jeśli wymagany) i punkt wpięcia do wewnętrznej instalacji elektrycznej, a także sposób połączenia z licznikiem OSD. Musi być czytelny i sporządzony zgodnie z zasadami sztuki inżynierskiej.

Pamiętaj, że za poprawność i kompletność dokumentacji odpowiada inwestor, choć w praktyce zajmuje się tym zazwyczaj firma instalatorska, która posiada odpowiednie kwalifikacje. Wybór doświadczonego instalatora z odpowiednimi uprawnieniami to połowa sukcesu w sprawnym przejściu przez proces zgłoszenia i przyłączenia.

Bezpieczeństwo i zgodność z przepisami – rola instalatora

Nawet najlepsze warunki formalne i uproszczone procedury na niewiele się zdadzą, jeśli sama instalacja nie zostanie wykonana prawidłowo. Polskie przepisy kładą duży nacisk na bezpieczeństwo, szczególnie w kontekście instalacji na dachu. Mowa tu zarówno o bezpieczeństwie elektrycznym, jak i przeciwpożarowym.

Zgodnie z prawem energetycznym i Prawem budowlanym, prace przy instalacjach elektrycznych, w tym fotowoltaicznych, powinny być wykonywane przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje (potocznie: uprawnienia SEP D i E, oraz uprawnienia do instalowania odnawialnych źródeł energii potwierdzone np. przez UDT - Urząd Dozoru Technicznego). Taki wykwalifikowany instalator zna nie tylko techniczne aspekty montażu, ale także obowiązujące normy i wymogi prawne, w tym te dotyczące PPOŻ i sposobu przyłączenia do sieci.

Instalator jest odpowiedzialny za poprawność wykonania całej instalacji, dobór odpowiednich zabezpieczeń (ograniczniki przepięć, bezpieczniki AC/DC), prawidłowe połączenie inwertera, ułożenie okablowania (zabezpieczonego przed promieniowaniem UV i uszkodzeniami mechanicznymi), a także zapewnienie uziemienia konstrukcji wsporczej i paneli.

Często to właśnie instalator kompletuje dokumentację techniczną do zgłoszenia w OSD, wystawia oświadczenie o wykonaniu instalacji zgodnie z przepisami i sztuką budowlaną, a w przypadku mocy powyżej 6,5 kWp organizuje opinię rzeczoznawcy PPOŻ lub wystawia stosowne oświadczenie. Można śmiało powiedzieć, że dobry instalator to Twój nawigator w gąszczu przepisów i procedur, gwarantujący, że instalacja będzie działać nie tylko wydajnie, ale przede wszystkim bezpiecznie i legalnie.

Inwestowanie w profesjonalny montaż wykonany przez uprawnionych fachowców to nie tylko spełnienie wymogów formalnych, ale przede wszystkim inwestycja w spokój i bezpieczeństwo na lata. Koszt montażu, stanowiący znaczącą część inwestycji (często 15-20% całości, np. przy systemie 8 kWp za ok. 40 000 PLN, sam montaż może kosztować 6000-8000 PLN), jest tutaj w pełni uzasadniony.

Model rozliczeń (Net-billing) i kwestie umowne

W momencie przyłączenia mikroinstalacji do sieci i zainstalowania licznika dwukierunkowego, prosumenci w Polsce rozliczają się w systemie net-billingu. W tym modelu wartość energii elektrycznej wprowadzonej do sieci przez prosumenta jest wyrażona jako wartość pieniężna, obliczana według ceny godzinowej energii na Rynku Dnia Następnego (RDN). Tą wartość zasila tzw. konto prosumenta w banku energii.

Z konta tego "pobierana" jest wartość energii czynnej pobranej z sieci. Saldo na koncie jest rozliczane w miesięcznych okresach. Ewentualna nadwyżka wartości zgromadzonej w danym okresie rozliczeniowym (np. 12 miesięcy) może zostać "wypłacona" prosumentowi do określonego limitu (zazwyczaj 20% wartości energii wprowadzonej do sieci w ciągu miesiąca, choć mechanizm ten ma ulec zmianie od połowy 2024 roku, bazując na cenie miesięcznej, a potem godzinowej z RDN).

System net-billingu wprowadził zmianę w porównaniu do wcześniejszego systemu opustów. Wymaga on świadomego zarządzania produkcją i zużyciem energii (autokonsumpcją), aby jak największa część wyprodukowanej energii została zużyta na bieżąco w domu, minimalizując tym samym ilość energii pobranej z sieci, którą kupujemy po cenie rynkowej powiększonej o koszty dystrybucji.

Przyłączenie do sieci wiąże się także ze zmianą umowy sprzedaży energii elektrycznej z dotychczasowym sprzedawcą. Umowa musi zostać uzupełniona o zapisy dotyczące rozliczeń prosumenckich w systemie net-billingu. Często OSD po przyłączeniu przesyła do sprzedawcy informację o aktywacji punktu poboru jako prosumenckiego, a sprzedawca samodzielnie kontaktuje się w celu aneksowania umowy. Czasem jednak konieczne jest własne działanie w celu zmiany umowy. Ten aspekt stanowi ostatnią kropkę nad "i" w całym procesie legalizacji i uruchomienia instalacji fotowoltaicznej na dachu.

Powyższy wykres poglądowo przedstawia typowy czas potrzebny na formalności związane z przyłączeniem mikroinstalacji, uwzględniając kluczowe progi mocy, które determinują procedurę.

Pamiętajmy, że terminy podane na wykresie są orientacyjne i mogą ulec wydłużeniu w przypadku błędów w dokumentacji, opóźnień po stronie OSD (choć prawo określa maksymalne terminy) lub konieczności uzupełnień ze strony inwestora. Kluczowe, aby dopełnić wszystkich formalności terminowo i zgodnie z wytycznymi swojego operatora.